สารบัญ
 อภิธานศัพท์ (Glossary)
 บทคัดย่อ(ไทย อังกฤษ)
 บทนำ
การสื่อสารบนพื้นฐานการคมนาคม
 จดหมายเหตุ
 บรรณานุกรม
บทสารานุกรมอื่น ๆ
โทรคมนาคม: นิยามและความหมาย
ประวัติการสื่อสาร
โทรคมนาคมโลก ๑ - โทรเลขและโทรศัพท์
ประวัติการสื่อสาร
โทรคมนาคมโลก ๒ - คลื่นวิทยุและการสื่อสารไร้สาย
ประวัติการสื่อสาร
โทรคมนาคมโลก ๓ - การ
สื่อสารด้วยแสงและการสื่อสารข้อมูลผ่านดาวเทียม
ประวัติการสื่อสาร
โทรคมนาคมโลก ๔-การสื่อสารข้อมูลและเครือข่าย
อินเทอร์เน็ต
ประวัติศาสตร์การสื่อสารไทย: ยุคอดีต
ประวัติศาสตร์การสื่อสาร
โทรคมนาคมไทย: วิวัฒนาการโทรเลขและโทรพิมพ์
ประวัติศาสตร์การสื่อสาร
โทรคมนาคมไทย: องค์การโทรศัพท์แห่งประเทศไทยกับกิจการโทรคมนาคม
ประวัติศาสตร์การสื่อสาร
โทรคมนาคมไทย: ยุคเครือข่าย
อินเทอร์เน็ต
พื้นฐานร่วมเทคโนโลยี
โทรคมนาคมกับการสื่อสาร
มวลชน
พื้นฐานกฎหมายเกี่ยวกับการประกอบกิจการโทรคมนาคม
ความเข้ากันได้ทางแม่เหล็กไฟฟ้าด้านสื่อสาร
วิทยาการการทดสอบทางโทรคมนาคม

วิทยาการวางแผนและการสร้างแผนที่นำทางเทคโนโลยี
โทรคมนาคม

เศรษฐศาสตร์โทรคมนาคม

โซ่คุณค่าของอุตสาหกรรมการสื่อสารโทรคมนาคม
พื้นฐานดัชนีวรรณกรรมสาขาวิศวกรรมไฟฟ้าสื่อสารและ
แขนงที่เกี่ยวข้อง
วิวัฒนาการวิทยุโทรศัพท์ โทรศัพท์เคลื่อนที่และมาตรฐานโทรคมนาคมที่เกี่ยวข้อง
สมาคมวิชาการไฟฟ้า/อิเล็กทรอนิกส์ คอมพิวเตอร์ โทรคมนาคมและสารสนเทศกับกิจกรรมวิชาการ
ชมรมไฟฟ้าสื่อสาร สมาคมสถาบันวิศวกรไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์
คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าและความถี่วิทยุเพื่อการสื่อสาร
การบริหารจัดการทรัพยากรการสื่อสารวิทยุเบื้องต้น
รหัสมอร์สเพื่อการสื่อสาร
กล้ำสัญญาณพื้นฐานเพื่อ
การสื่อสาร
พื้นฐานเทคโนโลยีรหัสควบคุมความผิดพลาดสำหรับการ
สื่อสาร
พื้นฐานการแผ่สเปกตรัมสำหรับการสื่อสาร
หลักการของซีดีเอ็มเอ
หลักการเทียบจังหวะสัญญาณโทรคมนาคม
หลักการของปริมาณการใช้งานวงจรสื่อสารและหมายเลขโทรคมนาคม
โครงข่ายการสื่อสารข้อมูลความเร็วสูงเอสดีเอช
พื้นฐานคุณภาพการบริการในเครือข่ายการสื่อสาร
เครือข่ายเฉพาะที่
เทคโนโลยีเอทีเอ็ม 
อินเทอร์เน็ตโพรโทคอล
เวอร์ชัน ๖
โครงข่ายโทรคมนาคมยุคหน้า
 พื้นฐานสายส่งสัญญาณสำหรับการสื่อสาร
 วิทยาการโทรศัพท์พื้นฐานและโครงข่าย
 เทคโนโลยีชุมสายโทรศัพท์พื้นฐาน
หลักการของระบบตรวจสอบคู่สายโทรศัพท์พื้นฐาน
พื้นฐานระบบเทเลกซ์
หลักการทำงานเบื้องต้นของเครื่องโทรสาร
เทคโนโลยีสื่อสารผ่านสายความเร็วสูง: ดีเอสแอล
การสื่อสารผ่านสายไฟฟ้า
โทรเลขเชิงแสง
พื้นฐานการสื่อสารเชิงแสง
พื้นฐานระบบสื่อสารด้วยเส้นใยนำแสง
พื้นฐานระบบเส้นใยนำแสงสู่บ้าน
ระบบสื่อสัญญาณแสงหลายช่องแบบ DWDM
พื้นฐานสายอากาศวิทยุเพื่อการสื่อสาร
สายอากาศฉลาด
เทคโนโลยีการสื่อสารไร้สายระยะใกล้
ระบบการระบุด้วยคลื่นวิทยุหรืออาร์เอฟไอดี
วิทยาการเครือข่ายไร้สายแบบไวไฟ
วิทยุสมัครเล่น
วิทยาการเครือข่ายตรวจวัดสัญญาณแบบไร้สาย
อัลตราไวด์แบนด์สำหรับการสื่อสารไร้สาย
ระบบโทรศัพท์เคลื่อนที่ ๔๗๐ เมกกะเฮิรตซ์
การสื่อสารเหนือพื้นน้ำ
เครือข่ายเคเบิลใต้น้ำและ
การเชื่อมต่อในประเทศไทย
การแพร่ภาพโทรทัศน์พื้นฐาน
การพัฒนาเทคโนโลยี
เครือข่ายโทรทัศน์ไทยทีวีสี ช่อง
เทเลเท็กซ์
การสื่อสารบรอดแบนด์
การสื่อสารบรอดแบนด์ความเร็วสูงผ่านสายไฟฟ้า
เครือข่ายเซ็นเซอร์ไร้สาย
พื้นฐานโครงข่ายการสื่อสารร่วมระบบดิจิทัล
เทคโนโลยีเครือข่ายส่วนตัวแบบเสมือน
เครือข่ายคอมพิวเตอร์เพื่อโรงเรียนไทย
เทคโนโลยีการสื่อสารสำหรับระบบควบคุมการจำหน่ายไฟฟ้า
พื้นฐานระบบสื่อสารสำหรับการจ่ายไฟฟ้า
วิทยาการการสื่อสารข้อมูลจราจรผ่านคลื่นวิทยุกระจายเสียงเอฟเอ็ม
พื้นฐานระบบการสื่อสารเพื่อการบริหารทรัพยากรน้ำ
ระบบโทรมาตรเพื่อการ
ชลประทาน
ระบบการสื่อสารเพื่อการเตือนภัยสึนามิ
ระบบการสื่อสารเพื่อการแจ้งภัยและความปลอดภัยทางทะเล
ของโลก
พื้นฐานการสื่อสารกับหอเตือนภัย
เครือข่ายโทรคมนาคมเพื่อโครงการการพัฒนาภูเก็ต
ระบบสื่อสารกองทัพไทย
พื้นฐานการสื่อสารผ่าน
ดาวเทียม
ประวัติและพัฒนาการของดาวเทียมสื่อสาร
วิทยาการดาวเทียมธีออส
ดาวเทียมไทพัฒ
ดาวเทียมสำรวจทรัพยากรประเทศไทย
การรังวัดด้วยดาวเทียมจีพีเอสเพื่อการสำรวจทางการแผนที่
ระบบสำรวจข้อมูลทางสมุทรศาสตร์และสภาพ
แวดล้อมทางทะเลโดยใช้เทคโนโลยีทุ่นลอยสื่อสารผ่านดาวเทียม

   ประวัติศาสตร์การสื่อสารไทย: ยุคอดีต
   (History of Thai Traditional Communication Systems)


   กองบรรณาธิการ
 

  ๑.อภิธานศัพท์ (Glossary)

 
 

  บันทึก (Note/Memo)

         
การจดไว้เป็นหลักฐานหรือการช่วยจำการย่อย่นเนื้อความ การถ่ายทำและจัดเก็บในรูปแบบใดๆ เพื่อไว้ใช้งานในภายหลัง

  จดหมายเหตุ (Annals/Chronicle)

         
การบันทึกเรื่องราว ข่าว หรือเหตุการณ์ต่างๆ เพื่อใช้เป็นหลักฐานอ้างอิง ในรูปของเอกสาร หนังสือ หรือสื่ออิเล็คทรอนิกส์ โดยบันทึกอ้างอิง กับ
          เวลาที่เกิดขึ้นเป็นสำคัญ เช่น “จดหมายเหตุรายวันการเดินทางไปสู่ประเทศสยามในปี ค.ศ. 1685 และ 1686” โดยบาทหลวงเดอ ชัวชีย์ เป็นต้น"

  รหัสสัญญาณ (Signaling)

         
การรับส่ง ซึ่งมิอาจสามารถ ทราบความหมายได้ หากปราศจากเกณฑ์วิธี ที่ได้นไว้นั้นๆ เช่น รหัสมอร์ส รหัสโทรเลข สัญญาณธงประจำเรือ หรือ
          สัญญาณไฟประภาคาร เป็นต้น

  การคมนาคม (Transportation)

         
การติดต่อไปมาถึงกันและกันด้วยระบบการเดินทางรูปแบบต่างๆ ซึ่งอาจเป็นทางการเดินเท้า ถนน ทางน้ำหรืออื่นๆ โดยรวมหมายถึง “การสื่อสาร
          โดยการเดินทาง” ซึ่งแตกต่างจากการใช้งานระบบโทรคมนาคม ที่เป็นการสื่อสารโดยมนุษย์มิได้หรือจำเป็นต้องเดินทาง
 
        

  ๒. บทคัดย่อ   up

       ประวัติศาสตร์โทรคมนาคมไทยก่อนหน้าที่จะมีระบบโทรคมนาคม อันเป็นระบบที่มีหลักการ และวิธีการใช้งานซ้ำได้ และได้รับการยอมรับ หรือก่อน
การนำระบบโทรเลขอันเป็นระบบโทรคมนาคมแรกของประเทศไทยซึ่งถูกนำเข้ามาใช้งานอย่างเป็นทางการในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ นั้น การติดต่อสื่อสารอยู่บนพื้นฐานของการคมนาคมด้วย “สาร” และ “สื่อ” ที่อยู่ในรูปแบบต่างๆ เช่น เอกสารจาก ใบบอก ศุภอักษร ตราตอบ และพระราชสาส์น หรือในรูปของสัญญาณเสียง แสงจาก กลอง เกราะ ฆ้อง แตร พลุ คบเพลิง สัญญาณธงฯลฯ และด้วยการ “สื่อ” หรือวิธีการนำพา “สาร”ดังกล่าวจากผู้ส่งไปยังผู้รับ ด้วยวิธีการต่างๆ อาจจะด้วยวิธีการเดินทางทางเท้า สัตว์พาหนะหรือยานพาหนะร่วมสมัย ทั้งทางบกและทางน้ำจึง
เป็นการสื่อสารในรูปแบบของอดีตกาล ซึ่งการจัดเก็บข้อมูลการสื่อสารของประเทศไทยยุคอดีตนี้นั้นมิได้มีการจัดทำไว้เชิงระบบ ดังนั้นการสำรวจเพื่อ
อ้างอิงข้อมูลจึงสามารถทำได้จากการเทียบเคียงกับความสัมพันธ์ทั้งจากเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ของประเทศไทย และของต่างชาติโดยนำมาจากบันทึก จดหมายเหตุและเอกสารอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง


  Abstract
  up

        Technically, telecommunication system is defined in this Thai telecommunication encyclopedia (2008 edition) as “communication that eliminates distance between persons, equipments, or any automatic system. It is used with any kind of electro-mechanic, light, electromagnetic wave, or the specific quantum properties, in order to deliver understanding signs, signal, text, sound, picture or multimedia to the receiver”. Systematically, this is based on cleared procedure of implementation and utilization. Therefore, Thai telecommunication era is then established when that the first system was adopted into Thailand. Evidently, the initial communication was with the telegraphy which started in the period under the reign of the King Rama V in 1875. Prior to the foundation of Thai telecommunication, where the earlier history was based on investigated annals, memo, and other related documents, communication was generally done though contemporary transportations. Information was in either form of, for instance, royal letter/ mandate/ document/ and etc could be delivered via human or other couriers. Not only with those methods, nonsystematic transmission of any kind of signaling via flag/ sound/ cannon/ light or smoke also could be done for the short distance communications with their specific purposes. Those traditional communications were used randomly in the period before opening to modern Thai telecommunication era.
 

  ๓. บทนำ   up

       นิยามของคำว่า“โทรคมนาคม” ฉบับสารานุกรมโทรคมนาคมไทยคือ“การสื่อสารที่ช่วยลดระยะทางระหว่างบุคคล อุปกรณ์หรือระบบอัตโนมัติที่สร้างขึ้น เพื่อใช้สำหรับการส่งแพร่กระจาย หรือนำพาด้วยวิธีการทางกล ไฟฟ้า แสง คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าหรือคุณสมบัติพิเศษอื่นๆ ทางควอนตัม สำหรับการสื่อสัญญาณ สัญลักษณ์ ข้อความ เสียง ภาพหรือสื่อประสม ให้ผู้รับหรือระบบสามารถเข้าใจได้” และคำจำกัดความของโทรคมนาคมที่เป็นระบบคือ “ระบบที่มีหลักการและวิธีการใช้งานซ้ำได้และได้รับการยอมรับ”ได้เป็นกรอบในการจัดวางเรื่องเหตุการณ์ในอดีต หรือประวัติศาสตร์โทรคมนาคมไทย โดยแบ่งออกได้เป็นสองช่วงใหญ่คือ การสื่อสารช่วงอดีตก่อนยุคโทรคมนาคม และช่วงหลังจากการนำระบบโทรเลข อันเป็นระบบโทรคมนาคมแรกของ ประเทศไทยซึ่งถูกนำเข้ามาใช้งานอย่างเป็นทางการในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ โดยที่ช่วงหลังนั้นได้มีการบันทึกหรือมีแหล่งข้อมูลอ้างอิงชัดเจนและเป็นระบบต่างจากช่วงเวลาในอดีตก่อนหน้า อนึ่งการอ้างอิงของช่วงอดีตกาลทำได้จากบันทึก จดหมายเหตุหรือสื่ออื่นๆ ที่มีความเป็นระบบน้อยกว่า หรืออาจมีความคลาดเคลื่อนของการอ้างอิงมากกว่าด้วย ดังนั้นยุคอดีต ของการสื่อสารไทยสำหรับสารานุกรมโทรคมนาคมไทยนี้     จึงหมายถึงเฉพาะ “การสื่อสาร” ช่วงเวลาก่อนหน้าการนำระบบโทรคมนาคม (โทรเลข) มาใช้งานในประเทศไทย โดยมีบันทึกและเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องสามารถอ้างอิงได้ดังนี้

        ๓.๑ ย้อนรอยบันทึกอดีตการสื่อสารไทย

       จากประโยคประวัติศาสตร์ของอดีตประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา อับราฮัม ลินคอล์น (Abraham Lincoln) (ค.ศ. 1805-1865 หรือ พ.ศ. ๒๓๔๘-๒๔๐๘) ที่กล่าวไว้เกี่ยวกับ “ประวัติศาสตร์” ว่า “ประวัติศาสตร์คงไม่ใช่ประวัติศาสตร์เว้นแต่ว่ามันเป็นความจริง (History is not history unless it is the truth)” และความจริงดังกล่าวอาจไม่เป็นจริงหากมิได้เป็นไปตามคำจำกัดความของนักประวัติศาสตร์ชาวสหราชอาณาจักร ลอร์ด จอห์น เอ็มเมอริค เอ็ดเวิร์ด ดัลเบิร์ก แอคทัล พ.ศ. ๒๓๘๖-๒๔๔๕ (Lord John Emerich Edward Dalberg-Acton:1834-1902) ที่ให้ไว้ว่า “ประวัติศาสตร์ที่อาจมีข้อโต้แย้งหรือบ่ายเบี่ยงเหล่านั้น ต้องอยู่บนพื้นฐานจากเอกสาร มิใช่จากความเห็น (History, to be above evasion or dispute, must stand on documents, not on opinions) ”อ้างอิงใน[๑]ดังนั้นการสำรวจ เพื่อรวบรวมประวัติศาสตร์ของการสื่อสารไทย จึงอยู่บนพื้นฐานของเอกสารหลัก (ข้อมูลส่วนก่อนยุค
โทรคมนาคม หรือก่อนการใช้งานระบบโทรเลข) ที่มีการสำรวจ จัดแบ่งหมวด และสรุปโครงสร้างไว้ดังนี้

        1)“๑๐๐ ปี การโทรคมนาคมไทย (พ.ศ. ๒๔๔๖-๒๕๒๖)” จัดพิมพ์ในปี พ.ศ. ๒๕๒๖ โดยการสื่อสารแห่งประเทศไทย (ในขณะนั้น) ดังรูปที่ ๓.๑ ซึ่งเป็นหนังสือที่ได้รวบรวมข้อมูลร่วมสมัย ของระบบโทรคมนาคมและบริการต่างๆ ด้านโทรคมนาคม ในขณะการจัดทำและก่อนหน้านั้น นำเสนอในลักษณะ บทความ ความรู้ทั่วไป รวมถึงกฏหมายและแนวโน้มเทคโนโลยี1)ณ ช่วงเวลาการจัดทำ เป็นแหล่งข้อมูลอ้างอิงสาธารณะหลักด้านโทรคมนาคมเชิงเทคนิคเฉพาะช่วงดังกล่าว สามารถใช้อ้างอิงได้ชัดเจนในส่วนของตัวระบบโทรคมนาคมและบริการของประเทศไทยในขณะนั้น



                                                                                                      
รูปที่ ๓.๑ หนังสือ “๑๐๐ ปีการโทรคมนาคมไทย
 (พ.ศ. ๒๔๒๖-๒๕๒๖)”
จัดพิมพ์โดยการสื่อสารแห่งประเทศไทย
ในปี พ.ศ. ๒๕๒๖
 

        2) “ย้อนอดีตการสื่อสารไทย” จัดพิมพ์ในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ โดยการสื่อสารแห่งประเทศไทย (ในขณะนั้น) หนังสือเล่มนี้ (ดังรูปที่ ๓.๒) เป็นบันทึก
ประวัติศาสตร์โทรคมนาคมไทย ที่เป็นระบบร่วมกับกิจการการไปรษณีย์ไทย และสารสนเทศอื่นๆ โดยมีหน่วยงาน ที่เกี่ยวข้องกับการประยุกต์ใช้ระบบ
โทรคมนาคมอื่นๆ ร่วมนำเสนอโดยรูปแบบการนำเสนอครอบคลุมบันทึกเหตุการณ์ ระบบที่มีใช้งานร่วมสมัย บทความ ข้อคิดเห็นส่วนบุคคลรวมถึงเรื่องเล่า ดังนั้นการอ้างอิงหลักจากหนังสือเล่มนี้จึงสามารถทำได้ส่วนใหญ่บนพื้นฐานหัวข้อประวัติระบบโทรคมนาคมร่วมสมัยของประเทศไทยของช่วงเวลาดังกล่าว



                                                                                                       
รูปที่ ๓.๒ หนังสือ “ย้อนอดีตการสื่อสารไทย”
จัดพิมพ์ โดยการสื่อสารแห่งประเทศไทย
ในปี พ.ศ. ๒๕๓๓
 

     1) จดหมายเหตุและบันทึกเหตุการณ์คือแหล่งข้อมูลประเภทหนึ่งที่นำมาใช้สำหรับการสำรวจประวัติของระบบโทรคมนาคมไทยยุคอดีตทว่าแหล่งข้อมูลเหล่านี้ได้รวบรวมเนื้อหาสาขาต่างๆ เข้าไว้ด้วยกัน มิได้มีเฉพาะทางด้านโทรคมนาคมเท่านั้น ในการรวบรวมจึงต้องมีการสำรวจเฉพาะทางเพื่อตรวจสอบและค้นหาข้อมูล  ด้านการสื่อสารโทรคมนาคม ที่เกี่ยวข้องกับแหล่งข้อมูลดังกล่าว เช่น จดหมายเหตุรายวัน ของบาทหลวงเดอ ชัวซีย์ เมื่อครั้งเดินทางมาเจริญสัมพันธไมตรีกับกรุงศรีอยุธยากับเหตุการณ์การติดต่อสื่อสารในยุคนั้น[๒] หรือเล่าเรื่องกรุงสยามของ มงเชเญอร์ ปาลเลกัวซ์ ที่นำเสนอบันทึกสภาพรวม ๆ ของกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น [๓] ก่อนยุคโทรคมนาคมที่มีการนำโทรเลขมาใช้งานหรืออาจเป็นจดหมายเหตุในยุคหลังด้วย[๔] เป็นต้น
     2) บทความ รายงานผลการประกอบการของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยประวัติศาสตร์ด้านการสื่อสารโทรคมนาคมในอดีต มีประกอบอ้างอิงอยู่ในแหล่ง
ข้อมูลประเภทนี้ โดยเฉพาะหน่วยงานที่ให้บริการโทรคมนาคมสองแห่งหลักของประเทศไทยนั่นคือ องค์การโทรศัพท์แห่งประเทศไทย หรือภายหลัง คือบริษัท ทศท คอร์ปอเรชั่น  จำกัด(มหาชน) และกรมไปรษณีย์โทรเลข หรือการสื่อสารแห่งประเทศไทย ซึ่งภายหลังเปลี่ยนแปลงองค์กรเป็นบริษัท กสท
โทรคมนาคม จำกัด(มหาชน)

         ๓.๒ สยามสมัยก่อนยุคโทรคมนาคม

         เมื่อยุคสมัยของโทรคมนาคมไทย ได้รับการกำกับดูแล เริ่มต้นเป็นทางการด้วยวิธีการทางโทรคมนาคม ที่เป็นระบบ (ดังนิยาม) ซึ่งหมายถึงระบบโทรเลขอันเป็นการเริ่มต้นยุคโทรคมนาคมในประเทศไทย ดังนั้นช่วงเวลาก่อนหน้าดังกล่าว การติดต่อสื่อสารจึงอยู่บนพื้นฐานของการนำข่าวสารที่ต้องการสื่อไปส่งมอบโดยมีมนุษย์เป็นผู้นำสาร ไม่ว่าจะด้วยการเดินเท้า ยานพาหนะร่วมสมัย หรือสัตว์พาหนะ ซึ่งเป็นการเดินทางระยะทางไกลที่ขึ้นอยู่กับความพร้อมของระบบ “คมนาคม” ทั้งทางบก ทางน้ำ หรืออาจเป็นการสื่อสารด้วยการ“สื่อ”สัญญาณที่ได้ระยะทางไกลๆ ด้วย เช่น การส่งสัญญาณแสงหรือเสียง เป็นต้น
         เนื่องจากประวัติศาสตร์โทรคมนาคมก่อนหน้ายุคที่เป็นระบบมิได้มีการจัดเก็บข้อมูลอย่างเป็นทางการ (ต่างจาก ๓.๑) ข้อมูลการสำรวจจึงอยู่ในรูปของข้อมูลเทียบเคียง ที่สัมพันธ์กับเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ ของประเทศไทย (สมัยสุโขทัย อยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ตอนต้น) ดังนั้นสารานุกรม
โทรคมนาคมไทย พ.ศ. ๒๕๕๑ จึงกำหนดกรอบ “ยุคอดีต” ก่อนระบบโทรคมนาคม คือ ช่วงเวลาก่อนการเริ่มใช้งานระบบโทรเลข (รัชกาลที่ ๕) ดังกล่าว เนื่องจากมีพื้นฐานการสื่อสารอยู่บนระบบคมนาคมขนส่งที่ยังมิได้มีระบบ “โทร” หรืออีกนัยหนึ่งคือยังมิได้เป็นการสื่อสารทางไกลที่เป็นระบบนั่นเอง
 

  ๔. การสื่อสารบนพื้นฐานการคมนาคม  up

        การสื่อนำสารจากผู้ส่งไปยังผู้รับด้วยระบบคมนาคมต่างๆ จำแนกในรูปแบบของแหล่งข้อมูลและวิธีการได้ดังนี้

         ๔.๑ “สาร” คือ ข้อมูลที่อยู่ในรูปแบบต่างๆ เช่น เอกสารหรือ สัญญาณทางเสียง แสง และสัญญาณธง

         1.สารประเภทเอกสาร เช่น

ก.๑) ใบบอก/รายงาน/จดหมาย คือ หนังสือรายงานเหตุการณ์ทางราชการ หรือหนังสือแจ้งราชการมาจากหัวเมือง [๕] ซึ่งเป็นเอกสารราชการแผ่นดินที่ข้าราชการผู้รักษาเมือง เจ้าเมือง มีถึงเสนาบดีเพื่อกราบบังคมทูลกษัตริย์หรือเจ้านาย เกี่ยวกับรายงานข้อราชการต่างๆเช่น เรื่องการส่งหรืส่วย โจรผู้ร้าย จำนวนไพร่พลหรือเรื่องสงคราม เป็นต้น ซึ่งตัวอย่างของใบบอก รายงาน และจดหมายได้เเก่ รายงานของข้าราชการส่วนภูมิภาค อข้าหลวงต่างพระเนตร ซึ่งถูกส่งไปทำกิจเฉพาะอย่างใดอย่างหนึ่ง แก่รัฐบาลหรือเจ้านายบางพระองค์ ใบบอกเหล่านี้ต้นฉบับมักเขียนในกระดาษสา [๖]

ก.๒) ศุภอักษร คือ สาส์นของเจ้าประเทศราช[๕] ซึ่งเป็นเอกสารการบริหารราชการแผ่นดินหรือหนังสือสั่งการของเสนาบดีที่ส่งไปยังเจ้าเมืองประเทศราช หรือหนังสือ จากเจ้าเมืองประเทศราช ส่งกลับมาถึงเสนาบดี เนื้อหาเอกสารประเภทนี้ เป็นลักษณะการสั่งการในเรื่องต่างๆ เช่น     พระราชทานสัญญาบัตร หรือ การเเต่งตั้งเจ้าเมืองเป็นต้น [๖]
 


                                                                                                                                                         
รูปที่ ๔.๑
ตัวอย่างรูปแบบต่าง ๆ
ของธงสัญลักษณ์
[]

 

ก.๓) ตราตอบ เป็นเอกสารราชการแผ่นดินอีกประเภทหนึ่งซึ่งอยู่ในรูปแบบของจดหมายถูกนำมาใช้เพื่อการติดต่อสื่อสารระหว่างพระมหากษัตริย์และข้าราชบริพาร โดยมีรูปแบบคล้ายกับศุภอักษร

ก.๔) พระราชสาส์น คือ จดหมายของพระมหากษัตริย์ที่ใช้ในการเจิรญสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศ[๕]

            2.สารประเภทการสื่อด้วยภาพหรือแสง เช่น

ข.๑) สัญญาณธง หมายถึงการใช้ธงอักษร ธงตัวเลข หรือธงพิเศษในการส่งสาร ดังตัวอย่างรูปแบบสัญญาณธงรูปที่ ๔.๑ ซึ่งสามารถส่งได้รวดเร็ว และแน่นอน แต่ความสามารถในการส่งสารนั้น สามารถส่งได้ในเวลากลางวัน และความถูกต้องของการส่งสารขึ้นอยู่ทัศนะวิสัยในขณะที่ส่งสารและระยะทางที่ต้องการส่งสาร ปรากฏตัวอย่างดังเช่นในมาตรา ๔๐ ของพระราชบัญญัติการเดินเรือในน่านน้ำไทย พระพุทธศักราช ๒๔๕๖ ได้กำหนดไว้ว่า“เรือกำปั่นลำใดต้องการจะเปลี่ยนที่ทอดจอดหรือเรือกำปั่นลำใดที่เทียบท่าเรือหรือท่าสินค้า  ต้องการจะหาที่ทอดจอดในลำแม่น้ำ
ก็ให้ชักธงสัญญาณอักษร B.A.Z. ตามแบบข้อบังคับระหว่างนานาประเทศ สำหรับการใช้ธงสัญญาณ แล้วเจ้าท่าจะได้ขึ้นไปบนเรือลำนั้น และชี้ให้ทอดจอด”

ข.๒) พลุ/คบเพลิง เป็นอาณัติสัญญาณประเภทหนึ่ง ซึ่งใช้แสงเป็นตัวกลาง ในการส่งสัญญาณ เพื่อการติดต่อสื่อสาร ข้อจำกัดของการสื่อสาร
ประเภทนี้ คือ ทัศนะวิสัยในการส่งสัญญาณ สามารถส่งได้เฉพาะในเวลากลางคืนดังรูปที่ ๔.๒
 



                                                                                                        
รูปที่ ๔.
การสื่อสารด้วยพลุและคบเพลิง
 


ข.๓) ควันไฟ เป็นอาณัติสัญญาณประเภทหนึ่ง ที่ถูกนำมาใช้ในการสื่อสารของมนุษย์ในอดีต เพื่อระบุตำแหน่งของบุคคล รวมทั้งเป็นสัญญาณใน
การกระทำสิ่งต่างๆ ระหว่างกลุ่มคน ตามที่ได้มีการตกลงกันไว้ก่อนหน้า เช่น ให้ทหารออกจากที่ซ่อน และโจมตีฝ่ายตรงข้ามเมื่อมองเห็นควันไฟ เป็นต้น
 



                                                                                                          
รูปที่ ๔.
การสื่อสารด้วยควันไฟ
 

              3.สารประเภทเสียง และอื่น ๆ

  ค.๑) รหัสสัญญาณจากการยิงปืนใหญ่ดังรูปที่ ๔.๔ เป็นอาณัติสัญญาณประเภทหนึ่ง ซึ่งใช้เสียงเป็นสื่อกลางของการสื่อสาร เช่นการยิงปืนใหญ่
  ในพระราชพิธีพระบรมราชาภิเษกของพระมหากษัตริย์ ซึ่งหมายถึงการเฉลิมฉลอง การแสดงความยินดี เป็นต้น
 



                                                                                                                 
รูปที่ ๔.
การสื่อสารด้วยรหัสสัญญาณ
  จากการยิงปืนใหญ่

 


ค.๒) กลอง ฆ้อง เกราะ แตร ฯลฯ เป็นอาณัติสัญญาณอีกหลายประเภทดังรูปที่ ๔.๕ ที่ใช้เสียงเป็นสื่อกลาง ในการสื่อสาร ซึ่งลักษณะ ของการ
สื่อสารจะมีหลายรูปแบบ เช่น การตีเกราะเพื่อบอกเวลา เป็นต้น
 



                                                                                                                 
รูปที่ ๔.
การสื่อสารด้วยเกาะ ฆ้อง กลอง
และแตรสังข์

 

            ๔.๒ “สื่อ” คือวิธีการนำพา “สาร” จากผู้ส่ง ไปยังผู้รับด้วยวิธีการต่าง ๆ จากการรวบรวมประวัติการ “สื่อ” ที่เกิดขึ้นตามเงื่อนไข ของสภาพสังคมและมิได้มีบันทึกเชิงระบบ ดังนั้นข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ “สื่อ” นี้จึงมีลักษณะของข้อมูล ที่มาจากการอ้างอิงเชิงเปรียบเทียบจากแหล่งข้อมูลประเภทต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง(หัวข้อ ๓.๑) ดังตัวอย่างตามลำดับดังนี้         

           1) การเดินเท้า
           การนำสารเพื่อไปส่งถึงยังผู้รับด้วยการเดินเท้า มีบันทึกที่สัมพันธ์กับเวลาจากหนังสือ “ประวัติศาสตร์ธรรมชาติและการเมืองแห่งราชอาณาจักรสยาม” ของ นิโกลาส์ แชรแวส [๘] ระบุสภาพการเดินทางทางเท้าในอดีตสมัยรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แห่งกรุงศรีอยุธยาว่า
          “คนเดินเท้าเก่งจะได้เพียงวันละ ๕ โยชน์” (หมายเหตุ: ๒๐ วา (๒ เมตร) เป็น ๑ เส้น (๔๐ เมตร) ๔๐๐ เส้นเป็น ๑ โยชน์ (๑๖ กิโลเมตร)[๙]) ซึ่ง ๕ โยชน์ประมาณเท่ากับ ๘๐ กิโลเมตร หากประมาณการเดินทางโดยไม่หยุดพักตั้งแต่ ๖ นาฬิกาถึง ๑๘ นาฬิกา รวม ๑๒ ชั่วโมง จะได้อัตราเร็วที่ ๖.๖๗ กิโลเมตรต่อชั่วโมง โดยประมาณ เป็นต้น

            2) ม้าเร็ว
               การใช้สัตว์พาหนะเพื่อการส่งสารเกิดขึ้นโดยมีส่วนสัมพันธ์กับสภาพสังคมการปกครองของประเทศไทยในอดีต ซึ่งมีการบันทึกในลักษณะ

            “การติดต่อของข้าราชการ คือ การเดินหนังสือ ติดต่อกับหัวเมืองต่างๆ หรือในกรณี ที่เจ้ากรมในเมืองหลวงจะมีหนังสือ หรือ “ท้องตรา” ไปกรม
การเมืองตามรายทางจะต้องจัดหายานพาหนะส่งข้าหลวงต่อๆ ไปจนถึงปลายทาง

             ในกรณีที่ทางฝ่ายหัวเมืองมีหนังสือแจ้งข้อราชการที่เรียกกันว่า “ใบบอก” หรือ “บอก” เข้ามายังเมืองหลวง กรมการเมืองนั้นๆ มักจะจัดให้คนนำ “ใบบอก” นั้นเข้ามาจนถึงกรุง และนำไปวางยังกรมที่มีใบบอกมาถึง
  
             ส่วนหนังสือราชการที่มีการตอบโต้กันระหว่างหัวเมืองกับหัวเมือง กรมการเมืองต่างๆ มักจัดให้มีผู้ทำหนังสือ ซึ่งอาจเป็น “ม้าเร็ว”-“คนเร็ว” ส่งถึง
กันและกันโดยตรง” [๑๐]

            รวมทั้งในรัชสมัยของสมเด็จพระเอกาทศรถ (พ.ศ. ๒๑๕๑) บันทึกจาก “ย้อนอดีตการสื่อสารไทย ปี พ.ศ. ๒๕๓๓” นำเสนอว่า
            “กษัตริย์สมัยนั้นใช้ “ศุภอักษร” และ “ตราตอบ” ส่งข่าวถึงกัน”

            ส่วนบันทึกอดีตที่สามารถอ้างอิงเทียบเคียงของการใช้ “ม้าเร็ว” ในต่างประเทศ [๑๑] ไว้ดังนี้   

          ข.๑) ปี พ.ศ. ๒๒๗๗ (ค.ศ. 1734) (รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ) ประเทศอังกฤษมีระบบม้าเร็วเพื่ออำนวยความสะดวกในการสื่อสาร

   ข.๒) ปี พ.ศ. ๒๒๙๘ (ค.ศ. 1775) (รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ) ว่าการขี่ม้าจากฟิลลาเดลเฟีย ไปยังบอสตัน (ประเทศสหรัฐอเมริกา) ระยะทาง ๕๕๐ กิโลเมตรใช้เวลา ๑ สัปดาห์

   ข.๓) ปี  พ.ศ. ๒๔๐๓ (ค.ศ. 1860) (รัชสมัยสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔) ระบบม้าเร็วโพนีเอกซ์เพรส (Pony Express ของประเทศสหรัฐอเมริกาส่งจดหมายจากชายฝั่งแอตแลนติกกับแปซิฟิกใช้เวลา ๑๐ วัน เป็นต้น

              3) การใช้อาณัติสัญญาณ
              อาณัติสัญญาณ คือ เครื่องหมายตามที่กำหนดรู้กันโดยอาศัยรูปหรือเสียง เป็นต้น [๕] การใช้ “สาร” ประเภท ธง แสง เสียง ควันและ อื่นๆ เพื่อการ “สื่อ” สารที่ต้องอาศัยการแปลงรูปแบบข่าวสารให้อยู่ในรูปแบบต่างๆ มีบันทึกด้วยเหตุการณ์ต่าง ๆ เช่น

ค.๑) การใช้สัญญาณธงประจำเรือ สมัยอยุธยาทั้งเรือไทยและเรือต่างชาติใช้ธงเพื่อเป็นการแสดงการทักทาย แจ้งข่าว จนถึงการแจ้งความพร้อมเพื่อทำการรบ [๒] [๑๒]

ค.๒) การส่งสัญญาณเสียงปืนใหญ่ เพื่อการแสดงการต้อนรับความเคารพ และสภาวะสงครามทั้งจากเรือ และป้อมปืนริมฝั่งแม่น้ำสมัยอยุธยา[๒] [๑๒]

ค.๓) การส่งสัญญาณเสียงฆ้อง เพื่อสื่อสารระหว่างริมฝั่งกับเรือ เพื่อกิจการศุลกากร ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ [๓]

4) การคมนาคมทางน้ำ

“สาร” นอกจากจะนำส่ง ด้วยการเดินเท้า หรือม้าเร็วทางบกแล้ว การคมนาคมทางน้ำ เป็นอีกช่องทางหนึ่งที่ทำได้สะดวกในสภาพที่เป็นการ
คมนาคมทางธรรมชาติ มีบันทึกที่สัมพันธ์กันกับเวลาการเดินทางดังตัวอย่างนี้

ง.๑) การเดินทางโดยเรือกัญญา “จากอยุธยา ห้าโมงเย็น ถึงบางกอก เช้าตรู่” ของเดือนธันวาคม  พ.ศ. ๒๒๒๘ (ค.ศ. 1685) รวมทั้งออกเดินทาง “เช้าที่บากกอก ถึงปากน้ำราวสี่โมงเย็น” [[๓]

ง.๒) จากการอ้างอิง“พระราชพงศาวดารกรุงสยาม”ของหนังสือ“ย้อนอดีตการสื่อสารไทย ปี พ.ศ. (หมายเหตุ: “ประทับแรมหรือเรือพระประเทียบ") [๕]

 

  ๕. จดหมายเหตุ   up

        ประวัติศาสตร์การสื่อสารของประเทศไทยยุคอดีตก่อนที่จะมีการนำระบบโทรเลขเข้ามาใช้งาน แสดงดังตารางที่ ๕.๑

                   ตารางที่ ๕.๑ ลำดับเหตุการณ์สำคัญในประวัติศาสตร์ การสื่อสารของประเทศไทย
 

ปี พ.ศ.
(ค.ศ.)

ลำดับเหตุการณ์สำคัญ


สมัยสุโขทัย

ในรัชสมัยของพ่อขุนรามคำแหงได้มีการประดิษฐ์ตัวอักษรไทยขึ้น
และในด้านการสื่อสารได้มีการใช้ม้าเร็วในการส่ง “ใบบอก” และ “ท้องตรา”
ซึ่งเป็นเอกสารราชการแผ่นดินระหว่างพระมหากษัตริย์กับหัวเมืองต่าง ๆ
ในส่วนของพระมหากษัตริย์กับราษฏรจะใช้วิธีการสั่นกระดิ่ง ที่หน้าประตูพระราชวัง




สมัยอยุธยา

ในรัชสมัยของพระเอกาทศรถ ได้มีการใช้ “พระราชสาส์น” ในการเชื่อม
สัมพันธไมตรีกับชาวต่างชาติ และมีการใช้ “ศุภอักษร” และ “ตราตอบ” ซึ่งเป็นเอกสารราชการแผ่นดินในการสื่อสารระหว่างพระมหากษัตริย์กับหัวเมืองต่าง ๆ
ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ สมัยอยุธยาตอนปลายประเทศอังกฤษได้นำระบบม้าเร็วมาใช้ในการสื่อสาร นอกจากนี้ระบบม้าเร็วในประเทศสหรัฐอเมริกา สามารถวิ่งจากฟิลลาเดลเฟียไปยังบอสตัน ระยะทาง ๕๕๐ กิโลเมตรใช้เวลา ๑ สัปดาห์





สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ได้มีการเริ่มต้นกิจการโทรเลขของประเทศไทย โดยนายวิลเลี่ยม เฮนรีรึด(William Henry Rid)
ซึ่งเป็นตัวแทนของประเทศอังกฤษ เข้ามายื่นเรื่องขอสัมปทานแต่ไม่สำเร็จ
จนกระทั่งใน รัชสมัยของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕
จึงได้ดำเนินการจัดสร้างและวางสายระบบโทรเลข ซึ่งเป็นการเริ่มต้นกิจการโทรเลขอันเป็นระบบโทรคมนาคมที่เป็น“ระบบที่มีหลักการและวิธีการใช้งานซ้ำได้ และได้รับการยอมรับ” ของประเทศไทยอย่างเป็นทางการ

  ๖. บรรณานุกรม   up

[๑] Tapan k.Sarkar and et al., History of Wireless, A John Wiley & Sons, New Jersey, 2006

[๒] บาทหลวงเดอ ชัวซีย์ (แปลโดย สันต์ ท.โกมลบุตร), จดหมายเหตุรายวัน การเดินทางไปสู่ประเทศสยาม ในปี ค.ศ.1685 และ 1686 (Journal du Voyage de Siam), พิมพ์ครั้งที่ ๒, ศรีปัญญา, ๒๕๕๐

[๓] มงเซเญอร์ ปาลเลกัวซ์ (แปลโดย สันต์ ท.โกมลบุตร), เล่าเรื่องกรุงสยาม (Description du Royaume Thai ou Siam), พิมพ์ครั้งที่ ๓, ศรีปัญญา, ๒๕๔๙

[๔] สยามบรรณ, สยามจดหมายเหตุ (พ.ศ.๒๕๑๙-๒๕๕๑), กรุงเทพฯ: สยามบรรณ

[๕] ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๔๒. กรุงเทพฯ: นานมีบุ๊คส์พับลิเคชั่นส์, ๒๕๔๖.

[๖] อรพรรณ สินธ์ศิริมานะ, ๒๕๔๘, “การวิเคราะห์ลักษณะและเนื้อหาของพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมกล้าเจ้าอยู่หัว: เอกสารชุดกรมราชเลขาธิการ รัชกาลที่ ๕ หมวดเบ็ดเตล็ด,” การศึกษาค้นคว้าด้วยตนเองระดับปริญญาโท, มหาวิทยาลัยศิลปากร

[๗] ประเทศไทย, “สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำและการเกษตร,” พระราชบัญญัติการเดินเรือในน่านน้ำไทย ฉบับที่ ๑ ปี ๒๔๕๖, ๙ กันยายน ๒๕๕๑ <http://www.haii.or.th>

[๘] นิโกลาส์ แชรเเวส (แปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร), ประวัติศาสตร์ธรรมชาติและการเมืองแห่งราชอาณาจักรสยาม, พิมพ์ครั้งที่ ๒, ศรีปัญญา, ๒๕๕๐

[๙] ประเทศไทย, “สำนักทางหลวงชนบทที่ 1(ปทุมธานี),” มาตราวัดความยาวไทยเทียบเมตริก, ๙ กันยายน ๒๕๕๑ <http://www.dor.go.th>

[๑๐] การสื่อสารแห่งประเทศไทย, ย้อนอดีตการสื่อสารไทย, กราฟฟิค ซัพพลายส์, ๒๕๓๓

[๑๑] แพทริเชีย เอส. แดเนียลส์ และ สตีเวน จี. ไฮสลอป (แปลโดย คุณากร วาณิชย์วิรุฬห์), พลิกประวัติศาสตร์โลก สำรวจสังคมมนุษย์จากอดีตถึงปัจจุบัน, พิมพ์ครั้งที่สอง, National Geographic/ อัมรินทร์, ๒๕๕๐

[๑๒] บาทหลวง เดอะ แบส (แปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร), บันทึกความทรงจำของบาทหลวง เดอะ แบส เกี่ยวกับชีวิตและมรณกรรมของ ก็องสตังซ์ ฟอลคอล, พิมพ์ครั้งที่ ๒, ศรีปัญญา, ๒๕๕๐